Anatomia narodowego samobójstwa w Excelu, czyli dlaczego mądry krab ginie w III RP
Mieliście do wyboru hańbę czy kryzys. Wybraliście hańbę, a kryzys i tak będziecie mieć. Ta parafraza słów Winstona Churchilla powinna wisieć nad drzwiami każdego ministerstwa w Warszawie. Szczególnie teraz, gdy nadciąga rok 2027, a na horyzoncie majaczy idealna burza: globalne cła Donalda Trumpa, płonący Bliski Wschód, pęknięta tama migracyjna w Turcji i tykająca bomba odsetkowa od długu, który zaciągaliśmy z uśmiechem na ustach.
W czasach pokoju można robić reformy na własnych zasadach. Można zrobić krok w tył, przeanalizować błędy, rozmawiać i przekonywać. Ale my czasy spokoju koncertowo przespaliśmy. W kryzysie na dyskusje nie będzie czasu. W kryzysie rządzi panika.
Jak na tę idącą ścianę reagują nasi tak zwani eksperci z garniturami skrojonymi pod dyktat neoliberalnych dogmatów? Sięgają po sprawdzony manual: tnijmy usługi społeczne! Zamroźmy pensje pielęgniarek, zamknijmy szpitale powiatowe, skasujmy inwestycje w edukację. Przecież cyfry w tabelkach agencji ratingowych muszą się zgadzać! Tyle że państwo, które redukuje usługi społeczne, nie staje się „efektywne”. Ono po prostu umiera, stając się jedynie atrapą korporacji windykacyjnej działającej na rzecz zagranicznych wierzycieli.
Wszystko to już przerabialiśmy. To piekący ból, który ciągnie się za nami od lat 90. To wtedy, za czasów Leszka Balcerowicza, daliśmy sobie wmówić, że sami niczego nie potrafimy wymyślić. Grzecznie usiedliśmy w szufladce z napisem „Montownia Europy”. Zamiast akumulować kapitał i naukę, postawiliśmy na rentę geograficzną i tanią siłę roboczą, z uśmiechem patrząc, jak miliardy w dywidendach bezpowrotnie wypływają z kraju.
Symbolem tego narodowego grzechu zaniechania i ślepoty jest los Jacka Karpińskiego. Genialny innowator, twórca minikomputera K-202, który wyprzedził swój czas, po 1989 roku został przez III RP potraktowany gorzej niż spekulant handlujący sprowadzanym z Zachodu szrotem. Zabójcze stopy procentowe i absolutna bierność państwa, które wolało kupować obce technologie zamiast nieść na rękach własnego geniusza, doprowadziły go do bankructwa. Karpiński zmarł w 2010 roku w zapomnieniu. Nasze rodzime „wiadro krabów” zadziałało perfekcyjnie – gdy tylko ktoś próbował wybić się ponad mierność podwykonawcy, system natychmiast ciągnął go w dół.
A przecież można inaczej. Teoria Państwa Przedsiębiorczego pokazuje jasno: każdy przełom technologiczny współczesnego świata – od internetu po ekrany dotykowe – powstał z publicznych pieniędzy, bo prywatny kapitał boi się ryzyka. Jeśli chcemy przestać ścigać innych w zabetonowanych dziedzinach, musimy sami wskazywać kierunki w kosmosie, biotechnologii i sztucznej inteligencji.
Potrzebujemy podatkowego bata i marchewki: 10 progów podatkowych z najwyższą stawką na poziomie 80%, ale z potężnymi, mądrymi odliczeniami na prawdziwą innowację, a nie na kosmetyczną zmianę etykiety na produkcie. Taki system zmusiłby bogatych do budowania laboratoriów i zatrudniania polskich naukowców, zamiast chomikowania gotówki w deweloperce. Kto miałby to oceniać? Na pewno nie zabetonowany akademicki beton zawiści. Potrzebujemy trójdzielnych komisji: teoretyków, rynkowych analityków i – przede wszystkim – praktyków z realnymi sukcesami inżynieryjnymi w ręku.
Obecny paraliż przedwyborczy w Europie i strach polityków przed podjęciem jakichkolwiek odważnych kroków doprowadzą nas do ściany. Trump gra w rozbieranego pokera o globalną dominację, a Europa udaje, że nie widzi, jak bardzo jest naga.
Ale ten nadchodzący kryzys ma jedną zaletę: brutalnie zweryfikuje rzeczywistość. Gdy fasada pęknie, „mityczne coś tam” neoliberalnych mędrców przestanie karmić społeczeństwo. Wtedy ludzie zaczną żądać efektów i zaczną szukać praktyków, a nie teoretyków rysujących slajdy w PowerPoint. Oby to bolesne lądowanie było dla nas ostatecznym oczyszczeniem z kompleksu niższości. Czas rozbić to nieszczęsne wiadro krabów i zacząć budować państwo, które zamiast hańby i uległości, wybiera suwerenność i odwagę.