Najpiękniejsza, pusta miska. Dlaczego technologiczny feudalizm i pycha Doliny Krzemowej nie zastąpią wolnego społeczeństwa

Narzędzie to nie demiurg

Żyjemy w epoce fascynacji i lęku przed sztuczną inteligencją. Każdego dnia publicyści i futurolodzy prześcigają się w kreśleniu apokaliptycznych wizji, w których to algorytmy przejmują władzę nad światem, skazując ludzkość na marginalizację. Jednak ta narracja, choć widowiskowa, odwraca uwagę od prawdziwego źródła zagrożenia. To nie sztuczna inteligencja, zaawansowany kod czy autonomiczne sieci neuronowe stanowią dla nas śmiertelne niebezpieczeństwo. Prawdziwym zagrożeniem od zarania dziejów pozostają te same, niezmienne ludzkie przywary: skrajna głupota, pycha (hubris) oraz lekkomyślność. Narzędzia – niezależnie od tego, czy mówimy o krzemiennym toporze, rozszczepieniu atomu, czy wielkich modelach językowych – same w sobie nie posiadają intencji. To ludzka ręka nadaje im kierunek, a ludzkie ego decyduje o ich użyciu. Sztuczna inteligencja wdrożona w medycynie może uratować miliony istnień poprzez błyskawiczne diagnozowanie nowotworów; ta sama technologia zaimplementowana w edukacji może zdemokratyzować dostęp do wiedzy. Jednak ta sama AI oddana na usługi wojska i zamknięta w autonomicznych systemach bojowych staje się narzędziem totalnej destrukcji. Problem nie tkwi w technologii, lecz w ludziach, którzy roszczą sobie prawo do jednoosobowego zarządzania przyszłością ludzkości, kierując się pogardą dla demokracji i ślepą wiarą we własną nieomylność. Jedną z najbardziej wyrazistych i niebezpiecznych emanacji tej postawy jest postać Petera Thiela oraz zrodzona w Dolinie Krzemowej ideologia neoreakcyjna.

I. Architekci nowego feudalizmu i utopia totalnego monopolu

Peter Thiel – współtwórca PayPala, pierwszy zewnętrzny inwestor Facebooka i założyciel potężnej firmy analitycznej Palantir Technologies – uosabia specyficzny, drapieżny nurt technokratycznego autorytaryzmu [pl.wikipedia.org, tvn24.pl, krytykapolityczna.pl]. Jego filozofia, zakorzeniona w ruchu neoreakcyjnym (NRx) i akceleracjonizmie Nicka Landa, odrzuca liberalną demokrację jako system przestarzały, niewydolny i hamujący postęp. Thiel wprost deklarował, że nie wierzy w kompatybilność wolności i demokracji. W zamian proponuje przerażającą wizję „Nowego Cezaryzmu” – świata, w którym tradycyjne państwa narodowe zostają zastąpione przez suwerenne mikro-państwa korporacyjne zarządzane dyktatorsko przez jednoosobowych liderów (CEO).

W tej technokratycznej utopii obywatel traci swoje niezbywalne prawa polityczne na rzecz statusu klienta. Zamiast uczestniczyć w wyborach, ma jedynie prawo do tzw. Exitu – czyli rezygnacji z usług jednego „Cezara” i przeniesienia się do innego państwa-monopolu. Co więcej, w swojej programowej książce Od zera do jednego Thiel otwarcie głosi, że konkurencja jest destrukcyjna, a jedynym sensownym celem biznesowym (i jak się okazuje – politycznym) jest zbudowanie trwałego, bezwzględnego monopolu.

To właśnie w tym miejscu ujawnia się porażająca pycha i logiczna niespójność całego projektu neoreakcyjnego. Jeśli celem każdego „Cezara” jest monopol, to system konkurujących ze sobą mikro-państw jest strukturalną mrzonką. Monopolista z natury dąży do pożarcia konkurencji, a nie do zdrowej rywalizacji. Dawanie absolutnej władzy i nowoczesnych narzędzi inwigilacji w ręce jednostki, w nadziei, że stworzy ona „efektywny i bezpieczny” system, to ignorowanie tysięcy lat historii ludzkości. Każdy taki eksperyment w przeszłości – od tyranii starożytnych po XX-wieczne totalitaryzmy – kończył się tak samo: wielkim hukiem, terrorem oraz głębokim regresem naukowym, kulturowym i społecznym. System pozbawiony mechanizmów samokontroli i wewnętrznej krytyki zawsze ślepnie na własne błędy.

II. Lekcja z historii: Miasta kopalniane i honduraski neokolonializm

Głęboki błąd myślowy Thiela i jego zwolenników polega na przekonaniu, że nowoczesna technologia zmieni naturę ludzkiej chciwości. Twierdząc, że wolny rynek systemów rządowych ochroni jednostkę, wykazują się skrajną lekkomyślnością. W rzeczywistości ich „futurystyczny cyber-libertarianizm” to nic innego jak powrót do mrocznych kart XIX-wiecznego kapitalizmu drapieżnego.

Genialnym historycznym ekwiwalentem dla państw-korporacji Thiela są tzw. company towns – amerykańskie miasta kopalniane z przełomu wieków. Tam również robotnik był jedynie „klientem” korporacji, która posiadała na własność kopalnię, domy, sklepy, a nawet policję. Wynagrodzenie wypłacano w żetonach (scrip), które można było zrealizować wyłącznie w placówkach należących do właściciela kopalni. Teoria Exitu pękała tam w zderzeniu z brutalną rzeczywistością: pracownik uwięziony w pętli długu, pozbawiony powszechnie uznawanego kapitału, nie miał za co opuścić miasta. Stawał się niewolnikiem. Kto bowiem na zewnątrz przyjąłby imigranta bez grosza, w świecie zdominowanym przez bezwzględny zysk?

Współczesność pokazała, że te obawy to nie tylko teoretyczne rozważania. Eksperyment z prywatnym miastem Próspera w Hondurasie, finansowany przez kapitał powiązany z Thielem, stał się żywym dowodem na neokolonialny charakter tej ideologii. Na autonomicznej wyspie Roatán stworzono strefę, gdzie siła głosu w radzie zależała od ilości posiadanej ziemi („jeden dolar = jeden głos”), a lokalne prawo zostało zastąpione przez korporacyjne subskrypcje. Gdy zdesperowani mieszkańcy Hondurasu, widząc zagrożenie wywłaszczeniem i utratą suwerenności narodowej, wybrali władze, które zlikwidowały te niekonstytucyjne strefy, korporacja nie cofnęła się z szacunkiem dla woli ludu. Wręcz przeciwnie – wytoczyła biednemu państwu proces przed międzynarodowym arbitrażem, żądając astronomicznego odszkodowania, stanowiącego niemal jedną trzecią PKB tego kraju. To brutalna demonstracja tego, jak pycha miliarderów maskuje się pod hasłami wolności: gdy bajka o innowacjach się kończy, korporacja bez wahania używa siły finansowego terroryzmu, by ratować swoje zyski.

III. Mądrość pokoleń kontra pycha technokratów

W obliczu tak skomplikowanych i groźnych teorii polityczno-ekonomicznych okazuje się, że najskuteczniejszą tarczą obronną jest prosta, przekazywana z pokolenia na pokolenie mądrość naszych przodków. Dwa ludowe porzekadła w sposób absolutny demaskują całe kłamstwo Doliny Krzemowej.

Moja babcia Ania mówiła: „Jeszcze nikt się nie najadł nawet z najpiękniejszej ale pustej miski”. Próspera w Hondurasie czy futurystyczne makiety pływających miast to właśnie takie „najpiękniejsze miski” – błyszczące od technologicznych nowinek, renderów 3D i obietnic absolutnej wolności dla innowatorów. Jednak dla zwykłego człowieka, dla lokalnych społeczności, ta miska jest pusta. Nie zawiera w sobie podstawowego bezpieczeństwa socjalnego, stabilności prawa, ochrony przed wyzyskiem ani szacunku dla ludzkiej godności. To fasada, za którą kryje się luksus dla 1% najbogatszych technologicznych nomadów i wyzysk dla całej reszty.

Drugie, jeszcze bardziej fundamentalne ostrzeżenie mojej mamusi głosi: „Jeśli oddasz swoje prawa za miskę, to nie będziesz mieć ani miski, ani praw”. To esencja krytyki autorytaryzmu. Ugrupowania populistyczne i technologiczni magnaci tacy jak Elon Musk czy Peter Thiel, stojący za kulisami ruchów politycznych pokroju MAGA Donalda Trumpa, potrafią wmówić masom, że silny przywódca – „Cezar” – zadba o nich lepiej niż skomplikowane i powolne procedury demokratyczne. Obiecują pełną miskę w zamian za rezygnację z „proceduralnych bzdur”, takich jak niezależne sądownictwo, wolność zgromadzeń czy równe prawo wyborcze. Historia i ekonomia uczą jednak, że jest to transakcja samobójcza. W momencie, gdy społeczeństwo dobrowolnie wyzbywa się swoich praw politycznych i narzędzi kontroli nad władzą, druga strona umowy przestaje być związana jakąkolwiek obietnicą. Monopolista, który nie musi martwić się przegranymi wyborami ani krytyką prasową, prędzej czy później zabierze również zawartość miski. Obywatel zostaje wówczas bezbronny – bez praw, by walczyć, i bez środków, by przeżyć.

IV. Jedyna skuteczna tarcza: Społeczeństwo obywatelskie i wolne media

Dlaczego zatem te mroczne utopie wciąż nie zdominowały naszego świata? Ponieważ napotykają na jedyną siłę zdolną zrównoważyć potęgę miliardów i algorytmów: silne społeczeństwo obywatelskie oraz wolne, niezależne media. To one stanowią krwioobieg i układ odpornościowy każdego zdrowego państwa.

Bez wolnych mediów i niezależnego dziennikarstwa śledczego opinia publiczna nigdy nie przejrzałaby na oczy. To dziennikarze wyciągają na światło dzienne tajne kontrakty inwigilacyjne Palantiru czy bezwzględne pozwy korporacji przeciwko suwerennym, uboższym narodom [krytykapolityczna.pl]. Wolna prasa działa jak reflektor – obnaża hipokryzję ludzi, którzy mienią się „wolnościowcami”, a w rzeczywistości budują systemy kontroli i dominacji. Wolność słowa i pluralizm opinii to najlepsza odtrutka na pychę technokratów, ponieważ pozwala na publiczne wyśmianie i wypunktowanie absurdów ich teorii.

Z kolei silne społeczeństwo obywatelskie – zorganizowane w związki zawodowe, stowarzyszenia obrony praw cyfrowych czy lokalne komitety protestacyjne – potrafi przekuć tę wiedzę w realny opór. To zorganizowani obywatele w Niemczech doprowadzili do zablokowania policyjnych algorytmów Palantiru przez Federalny Trybunał Konstytucyjny. To obywatele Hondurasu poprzez masowe protesty i demokratyczny proces wyborczy odrzucili neokolonialne strefy ZEDE. To wreszcie presja społeczna zmusza międzynarodowe instytucje do nakładania gigantycznych kar antymonopolowych na Big Tech, chroniąc przestrzeń dla prawdziwej innowacyjności.

Innowacyjność i długofalowy dobrobyt nie rodzą się w sterylnych, autorytarnych laboratoriach korporacyjnych monopoli, gdzie pracownicy boją się odezwać. Prawdziwy postęp – naukowy, medyczny i kulturowy – wymaga wolności. Wymaga prawa do błędu, prawa do krytyki szefa, prawa do dyskusji i ścierania się różnych poglądów. Systemy zamknięte, choćby zarządzał nimi najbardziej „genialny” techno-cezar, ostatecznie skazane są na degenerację z powodu braku dopływu świeżej myśli i niemożności korygowania błędów góry.

Wnioski: Przyszłość należy do mądrości, nie do Pychy

Nie musimy bać się sztucznej inteligencji jako narzędzia. Powinniśmy z otwartymi ramionami witać jej rozwój w medycynie, gdzie może ratować ludzkie życie, oraz w edukacji, gdzie może rozwijać ludzkie umysły. Musimy jednak stawiać twardy, bezkompromisowy opór próbom militaryzacji tej technologii oraz próbom wykorzystania jej do tresury i inwigilacji społeczeństwa.

Prawdziwym wrogiem ludzkości nie jest krzem, lecz ludzka pycha, głupota i lekkomyślność tych, którzy uwierzyli, że ich miliardy dają im prawo do projektowania cyfrowych obozów pracy dla reszty świata. Mądrość naszych matek i babć uczy nas, że wolność i prawa obywatelskie są wartością nadrzędną – są fundamentem, na którym stoi miska z jedzeniem. Dopóki będziemy pielęgnować społeczeństwo obywatelskie, dopóki będziemy bronić niezależności mediów i prawa do głośnego mówienia „nie”, dopóty mroczne wizje Petera Thiela i jego akolitów pozostaną jedynie żałosną, niespełnioną utopią ludzi, którzy mieli mnóstwo pieniędzy, ale ani trochę życiowej mądrości.