Witryna złudzeń. O drapieżnym narcyzmie, polskim kołowrotku i cichym triumfie niedostosowania




Nowa ekranizacja Lalki Bolesława Prusa w reżyserii Pawła Maślony wywołała we mnie potężną falę przemyśleń, zupełnie inną od tego, czym żyje dzisiejsza debata publiczna. Kiedy czytałam recenzje i opinie krytyków, uderzyło mnie, że wszyscy – wierni współczesnym trendom – skupili się niemal wyłącznie na formie. Rozprawiali o nowoczesnym montażu, uwspółcześnionym języku, fryzurach bohaterów czy kontrowersyjnych zabiegach fabularnych. Ostrzegano nawet maturzystów, by nie sugerowali się serialem, gdyż rażąco odbiega on od szkolnego kanonu. Zauważyłam jednak, że ta powierzchowna krytyka przeoczyła coś fundamentalnego. Prawdziwa treść dzieła została zepchnięta na margines przez medialny szum, co idealnie odzwierciedla mechanizmy rządzące naszym współczesnym światem. Pod warstwą efektownego widowiska dostrzegłam, jak twórcy zdemontowali romantyczny mit „Konrada Wallenroda miłości”, obnażając uniwersalny, drapieżny traktat socjologiczny o nas samych. Ta adaptacja nie jest dla mnie jedynie historycznym kostiumem; stała się lustrem, w którym przegląda się dzisiejsze społeczeństwo, ujawniając przerażającą prawdę: dziewiętnastowieczny kapitalizm i snobizm warszawskich salonów idealnie rymują się z dynamiką naszych czasów. Zrozumiałam, że wszyscy znaleźliśmy się w pułapce globalnej, wizerunkowej witryny.
Impulsem do włączenia tego klasyka stała się dla mnie intrygująca recenzja, zapowiadająca, że serial jest mało „lalkowy”, a przyszli abiturienci egzaminów dojrzałości powinni trzymać się od niego z daleka. Usiadłam przed laptopem z nadzieją na wyciągnięcie z tej historii czystego, racjonalnego pozytywizmu – jednak pierwsze zderzenie z dziełem przyniosło mi natychmiastowe rozczarowanie. Drastyczna scena otwierająca, w której Stanisław Wokulski wysadza swój własny sklep, uderzyła we mnie bolesnym, polskim schematem: „znów giniemy za miliony, a nie żyjemy dla milionów”. Mimo tego trudnego początku, postanowiłam dać serialowi szansę i obejrzałam pierwszy odcinek do samego końca. Zaowocowało to moim głębokim zachwytem nad faktem, że nowa wersja nie jest jedynie bezpieczną kalką dawnych, telewizyjnych adaptacji. Poprzednie ekranizacje były dla mnie zbyt mocno „wygładzone” pod romantyczny dyktat, przez co twarda, organiczna praca Wokulskiego schodziła na dalszy plan, a z niego samego czyniono wyłącznie tragicznego bohatera niespełnionej miłości. Wersja Maślony przywróciła mi opowieść o człowieku z krwi i kości, obarczonym wszystkimi naszymi narodowymi i osobistymi przywarami.
Analizując głębię tej diagnozy, w pierwszej kolejności dostrzegłam genialne odwrócenie ról, jakiego dokonali twórcy serialu. W tradycyjnych interpretacjach Izabela Łęcka funkcjonowała w mojej pamięci jako synonim próżnej, salonowej lalki, bezdusznie bawiącej się uczuciami szlachetnego kupca. Nowa wersja wywróciła ten porządek do góry nogami. Łęcka w interpretacji Sandry Drzymalskiej przestała być dla mnie porcelanową figurką – zobaczyłam w niej dziewczynę uwięzioną w złotej klatce konwenansów, która rozpaczliwie próbuje wyrwać się z systemu traktującego ją jak towar. Prawdziwą „Lalką” w tej opowieści stał się dla mnie sam Wokulski. Zauważyłam, że ogarnięty obsesją awansu społecznego, kupuje sobie wstęp do arystokracji, stroi się w piórka elit i desperacko walczy o to, by postawiono go na najwyższej, najbardziej eksponowanej półce. Salon, którym rzekomo gardzi, jednocześnie go magnetyzuje. Zobaczyłam w nim człowieka, który zamiast budować, wybiera destrukcyjny fatalizm gubiący go w pogoni za uznaniem ze strony świata, który nim gardzi.
Ten tragiczny podział na Stacha i Izabelę definiuje w moich oczach współczesną kondycję ludzką. Uważam, że każdy z nas nosi dziś w sobie pierwiastki obu tych postaci. Stach w nas to ta część natury, która bezwzględnie goni za statusem, sukcesem i marką osobistą; to kompulsywne kupowanie drogich atrybutów luksusu tylko po to, by zaimponować ludziom, których w głębi duchu nie znosimy. To wieczny głód „bycia kimś” na reprezentacyjnej wystawie nowoczesności. Z kolei Izabela w nas to tożsamość uwięziona w narzuconych rolach, algorytmach i oczekiwaniach otoczenia, zmuszona do nienagannego prezentowania się na cyfrowych profilach, przy jednoczesnej, cichej próbie zachowania resztek autentyczności.
W tym drapieżnym układzie sił dostrzegłam również demaskację postaci Ignacego Rzeckiego. Nowy serial odebrał mu w moich oczach status kryształowego, poczciwego obserwatora epoki. Zrozumiałam, że jego lojalność wobec Wokulskiego okazuje się toksycznie spleciona z ambicjami przyjaciela. Drabina społeczna Rzeckiego jest w istocie oparta o drabinę Stacha – Ignacy, nie mając odwagi na samodzielną wspinaczkę, buduje swoje ego na cudzych sukcesach. Popycha Wokulskiego w stronę salonów, potrzebując mitu bohatera, dla którego warto żyć i umierać, co w rezultacie maskuje jego własną wewnętrzną pustkę i brak sprawczości. Choć jego uczucia mogą być szczere, to dla mnie są one podświadomie podszyte tym samym, destrukcyjnym, romantycznym paradygmatem poświęcenia. To pokazuje mi, że w świecie „Lalek” nawet bezinteresowna przyjaźń potrafi stać się formą psychologicznej waluty.
Najbardziej uderzającym paradoksem polskiej mentalności, który ten serial bezlitośnie mi uwypuklił, jest nasza permanentna niezdolność do wyciągania lekcji z historii oraz nasz zbiorowy syndrom sztokholmski. Zauważyłam, że jako społeczeństwo wykazujemy głęboką słabość do tych, którzy nami gardzą, przy jednoczesnym lekceważeniu tych, którzy dzielą z nami ten sam los i umierają obok nas w codziennym trudzie. Zamiast budować solidarność opartą na empatii, wolimy traktować równych sobie jako konkurentów do tej samej lśniącej witryny. Tkwimy w zaklętym kołowrotku iluzji, karmieni toksyczną nadzieją, że gdy tylko uda nam się wspiąć o szczebel wyżej, zyskamy prawo do patrzenia na resztę z góry. Dokładnie z tego powodu postać starszego Łęckiego, granego przez Andrzeja Chyrę, nie potrafiła wzbudzić we mnie ani krzty współczucia. Nie znajdziesz u mnie litości dla niego – widzę w nim wyłącznie cynicznego gracza, bezwzględnie kupczącego własną córką, pozbawionego jakichkoľwiek głębszych skrupułów.
Ta tendencja znajduje w moich oczach bezpośrednie przełożenie na współczesną przestrzeń polityczną i społeczną, gdzie treść, fakty i rzetelna analiza długofalowych procesów państwowych bezapelacyjnie przegrywają z czystą formą i zarządzaniem emocjami. Widzę, że dzisiejsza polityka stała się czystym teatrem wizerunkowym, w którym politycy – jako lalki na scenie – walczą o sekundy uwagi w mediach społecznościowych za pomocą obliczonych na poklask, agresywnych haseł. Oceniamy wyłącznie emocje, a nie merytoryczną treść wypowiedzi, co moim zdaniem prowadzi do powolnej, wewnętrznej eksplozji naszego kraju. Jako społeczeństwo wolimy widowiskowy dym i wybuch niż nudną, systematyczną pracę u podstaw.
Mimo głośnych deklaracji młodego pokolenia o chęci odcięcia się od błędów i wzorców rodziców, widzę wyraźnie, że jedynie udoskonalili oni metody poruszania się po tej samej orbicie złudzeń. Współczesny aktywizm i patriotyzm zostały w moich oczach zdigitalizowane i sprowadzone do formy „romantyzmu franczyzowego”. Czym są dla mnie działania grup takich jak Ostatnie Pokolenie? Oblewanie farbą dzieł sztuki czy przyklejanie się do asfaltu nie ma dla mnie nic wspólnego z organicznym pozytywizmem, edukacją czy realną zmianą systemową. To dla mnie czysty, XIX-wieczny mesjanizm w wersji 2.0, obliczony wyłącznie na zaistnienie na medialnej „witrynie”. Druga strona barykady, organizująca patetyczne marsze z flagami i manifestująca puste hasła, które nic nie budują, za to zmuszają do cierpienia i tworzą głębokie podziały, operuje dokładnie tym samym mechanizmem. To leżenie krzyżem na ulicach to dla mnie też ta sama, wyrachowana wystawa. Obie strony nie dążą do budowania czegokolwiek; walczą jedynie o pozycję moralnej wyższości na tej samej cyfrowej witrynie. Zauważyłam, że nawet pojęcie dobroci i wolontariatu straciło swoją intymność – pomoc drugiemu człowiekowi stała się towarem wizerunkowym, który musi zostać sfilmowany i wrzucony na TikToka, by zyskać rację bytu. Choć wiem, że istnieją młodzi ludzie pomagający innym w ciszy, bez kamer i bez zbędnego pokazu, to te czyste wyjątki jedynie potwierdzają moją smutną regułę. Dobro bez wysokich zasięgów dla współczesnego świata przestało istnieć, a pod szatami altruizmu bez trudu dostrzegam dziś neurotyczną, pełną lęków postawę dawnego Rzeckiego.
Zastanawiając się, czy w tak skonstruowanej rzeczywistości istnieje jakakolwiek szansa na czysty, racjonalny pozytywizm w polskim wydaniu, dochodzę do wniosku, że wymagałoby to od nas tytanicznego, kulturowego przeprogramowania. Musielibyśmy zastąpić kult bohaterów tragicznych szacunkiem dla bohaterów codzienności – zacząć stawiać pomniki nie tym, którzy zginęli w źle przygotowanych zrywach, lecz tym, którzy przez dekady budują stabilne instytucje, szpitale i przedsiębiorstwa. Wymagałoby to również porzucenia ułańskiej improwizacji na rzecz nudnego przestrzegania procedur oraz odbudowania drastycznie niskiego kapitału społecznego zaufania.
Uważam jednak, że ostateczna ucieczka z tego systemu uwikłania zależy wyłącznie od naszej indywidualnej, głębokiej odwagi osobistej. Czuję, że nie można bać się łatki dziwaka czy człowieka absolutnie niedostosowanego do rynkowego pędu. Zadaję sobie pytanie, czy pełne wyjście z tego systemu jest w ogóle możliwe? O ile pełne wyjście z „witryny państwowej” – uregulowanej przepisami, podatkami i biurokracją – jest w nowoczesnym świecie niemożliwe, o tyle całkowite opuszczenie „witryny społecznej” pozostaje w zasięgu mojej i Twojej autonomii. Człowiek, który odmawia udziału w wyścigu szczurów, wyłącza powiadomienia i przestaje definiować swoją wartość przez pryzmat cudzego uznania, zyskuje najwyższą formę wolności: staje się niesterowalny. Nie buduje swojej drabiny na plecach innych i nie potrzebuje oklasków, by dobrze wykonywać swoją pracę i po cichu dbać o swój mikroświat.
Wokulski przegrał, ponieważ do samego końca łaknął aprobaty salonu, który nim gardził. Współczesny człowiek ma jednak wybór. Zamiast wchodzić w rolę zaangażowanego emocjonalnie kibica – niczym nasza zagraniczna Polonia, która chętnie głosuje w wyborach, ale nie bierze już żadnej odpowiedzialności za konsekwencje swoich decyzji – postanowiłam przyjąć postawę zdystansowanego, chłodnego obserwatora. Zasiadam do kolejnych odcinków serialu bez emocji, z pozycji czystej ciekawości badacza, odrzucając łatwą rolę recenzenta na rzecz głębokiego zrozumienia mechanizmów świata. Tylko z tej perspektywy – wolnej od rynkowego i wizerunkowego szału – potrafię dostrzec pełną konstrukcję otaczających nas iluzji i świadomie zdecydować o zejściu z lśniącej, lecz destrukcyjnej wystawy świata.

Popularne posty z tego bloga