Anatomia straconego buntu. Jak wirtualne kasyno i brak struktur na dole niszczą inwestycję w człowieka



Kiedy państwo staje w obliczu kryzysu finansowego, logicznym i moralnym nakazem wydawałoby się szukanie oszczędności tam, gdzie kapitał generuje czysty zysk, nie dając społeczeństwu nic w zamian. Współczesna praktyka polityczna uderza jednak w zupełnie inne tony. Gdy francuski rząd premiera Sébastiena Lecornu staje przed koniecznością załatania gigantycznej dziury budżetowej, na pierwszą linię cięć nie trafiają spekulanci giełdowi, lecz usługi publiczne – a w szczególności edukacja. Masowe protesty młodzieży, które jesienią 2026 roku sparaliżowały Francję, to desperacki krzyk sprzeciwu wobec traktowania oświaty jako kosztu, a nie fundamentalnej „inwestycji w człowieka”. Analiza tego konfliktu odsłania głębokie wady współczesnego kapitalizmu: od oderwania rynków finansowych od realnej gospodarki, przez korupcję instytucjonalną, aż po strukturalną słabość samych ruchów protestacyjnych.
U podstaw francuskiego kryzysu leży rażąca dysproporcja między ochroną wirtualnego kapitału a degradacją przestrzeni publicznej. Podczas gdy w szkołach pod Paryżem brakuje półtora tysiąca nauczycieli, a uczniowie zmagają się z nieogrzewanymi klasami i odpadającym tynkiem, rynek instrumentów pochodnych (derywatów) kwitnie w najlepsze. Te skomplikowane zakłady hazardowe funduszy inwestycyjnych w ponad 95% nie mają żadnego przełożenia na materialny rozwój gospodarki, budowę fabryk czy innowacje. Ich nominalna globalna wartość przekracza trylion dolarów, wielokrotnie przewyższając PKB całej Ziemi. Mimo to, próby okiełznania tego wirtualnego kasyna – czy to poprzez szeroki podatek od transakcji finansowych (FTT), czy proponowany przez lewicę podatek od wielkich majątków Gabriela Zucmana – rozbijają się o mur międzynarodowego szantażu rynkowego. Rządy, sparaliżowane strachem przed ucieczką kapitału i wyprzedażą obligacji państwowych, wolą poświęcić przyszłość własnych dzieci niż narazić się agencjom ratingowym.
Wprowadzenie proponowanych przez postępowych ekonomistów systemowych zabezpieczeń, takich jak urzędnicze licencjonowanie produktów finansowych na wzór rynku leków, napotyka jednak na kolejną barierę – słabość ludzkiej natury i mechanizmów państwowych. Proces ten w socjologii określa się mianem „zawłaszczania regulatora”. Historia polityki lekowej w Polsce, gdzie potężny lobbing koncernów farmaceutycznych niejednokrotnie potrafił rękoma polityków eliminować niewygodnych, dbających o interes społeczny urzędników ministerstwa zdrowia, stanowi idealną przestrogę. W starciu z miliardami dolarów, którymi dysponują giganci z Wall Street, tradycyjne komisje urzędnicze ulegają korupcji, naciskom „od góry” lub mechanizmowi „drzwi obrotowych”, w którym obietnica przyszłej, luksusowej posady w prywatnym sektorze skutecznie paraliżuje wolę walki urzędnika. Jedyną skuteczną obroną staje się więc nie tworzenie nowych urzędów, lecz ślepe, automatyczne prawo – bezwzględne przepisy ustawowe rozdzielające bankowość komercyjną od spekulacyjnej oraz cyfrowe podatki pobierane bez udziału człowieka.
Najbardziej tragicznym elementem tej układanki pozostaje jednak wewnętrzny dramat samych ruchów społecznych. Francuska młodzież, zorganizowana błyskawicznie za pomocą algorytmów TikToka i grup na Telegramie, posiada ogromną siłę destrukcji, ale nie dysponuje żadną trwałą strukturą na dole społeczeństwa. Historia uczy, że bez silnej organizacji oddolnej każdy, nawet najszlachetniejszy bunt zostaje w ostateczności przejęty przez zorganizowaną ekstremę lub siły autorytarne. Tak stało się w Iranie w 1979 roku, gdzie lewicowy zryw studentów skonsumowała sieć powiązanych z ajatollahami meczetów. Tak stało się również podczas polskiej transformacji ustrojowej w 1989 roku, gdy zaangażowane w walkę z komunizmem kobiety utraciły swoje prawa reprodukcyjne na rzecz Kościoła katolickiego, dysponującego jedyną nienaruszoną strukturą parafialną w terenie.
We współczesnej Francji ta strukturalna próżnia rodzi zabójcze sprzężenie zwrotne. Tradycyjna lewica, mówiąca językiem merytoryki i ustaw, nie potrafi znaleźć wspólnego języka z młodzieżą żyjącą emocją „tu i teraz”. W powstałą pustkę wchodzą grupy radykałów z Black Bloc, dla których przemoc i demolka miejska są celem samym w sobie. W efekcie słuszne, merytoryczne postulaty uczniów dotyczące edukacji zostają doszczętnie przykryte dymem płonących na ulicach samochodów. Rząd zyskuje idealny pretekst, by zamiast o dofinansowaniu szkół rozmawiać wyłącznie o „przywracaniu porządku”, a zmęczone chaosem społeczeństwo ucieka w ramiona skrajnej prawicy.
Sam gniew – bez rozumu, strategii i trwałej organizacji na samym dole – zawsze w ostatecznym rozrachunku służy systemowi, przeciwko któremu występuje. Dopóki społeczeństwa nie odzyskają zdolności budowania odpornych, profesjonalnych i długofalowych struktur społecznych, wirtualne kasyno rynków finansowych będzie bezkarnie wygrywać z realnymi potrzebami człowieka, a tynk we francuskich, polskich i europejskich szkołach będzie odpadał dalej.

Popularne posty z tego bloga