Lekcja dorastania, czyli jak wyjść z polskiego teatru cieni



Próba trzeźwego spojrzenia na Polskę, jej historię i współczesność, przypomina czasem samotny spacer pod prąd rozpędzonej, plemiennej procesji. Kiedy odmawiasz założenia munduru któregoś z walczących obozów, gdy nie chcesz powtarzać bezrefleksyjnie haseł suflowanych przez wieczorne wydania wiadomości, niemal natychmiast z obu stron barykady usłyszysz ten sam, ciężki zarzut: nienawidzisz swojego kraju. W polskim kodzie kulturowym patriotyzm wciąż bowiem definiuje się przez ślepotę i emocjonalny zachwyt, a nie przez dojrzałą, obywatelską odpowiedzialność. Prawdziwa miłość do ojczyzny wymaga jednak odwagi cywilnej, by głośno powiedzieć, że król jest nagi, a fundamenty, na których zbudowaliśmy naszą zbiorową tożsamość, od dekad oparte są na mitach, manipulacjach i cynicznej walce o podział politycznych łupów. Nasza narodowa niedojrzałość nie wzięła się znikąd – wyhodowaliśmy ją na lekcjach języka polskiego i historii i we własnych rodzinach, karmiąc kolejne pokolenia romantycznym opium.
Wszystko zaczyna się od figury Konrada Wallenroda, którego szkolna machina edukacyjna od pokoleń przedstawia jako nieskazitelnego, pomnikowego bohatera składającego swoje życie w ofierze ojczyźnie. Gdy jednak zdejmie się z niego grubą warstwę szkolnego patosu i spojrzy z perspektywy psychologicznej oraz czysto ludzkiej, wyłania się obraz człowieka skrajnie destrukcyjnego i toksycznego. Wallenrod nie jest genialnym dywersantem – to emocjonalny wrak. Jako Wielki Mistrz paraliżuje armię Krzyżaków nie za pomocą wybitnej strategii, lecz poprzez bierność, ucieczkę z pola bitwy i skazywanie tysięcy ludzi na bezsensowną śmierć głodową. W relacji z Aldoną uprawia potworny, emocjonalny masochizm, zamykając ukochaną kobietę w wieży, by co wieczór płakać pod jej oknem i narażać całą misję w zamku pełnym wrogich szpiegów. Na bankietach upija się, krzyczy i śpiewa pieśni zdradzające jego prawdziwą tożsamość, kompletnie nie radząc sobie z rolą, którą przywdział. To opowieść o tym, jak życie w ciągłym kłamstwie potrafi zdemolować ludzką psychikę, tymczasem szkoła wciąż uczy o „pięknej, tragicznej walce”.
Ten XIX-wieczny aparat fałszowania rzeczywistości, prowadzony z wielką szkodą dla naszej polskiej natury przez duet Henryka Sienkiewicza i Jana Matejki, ugruntował w nas fatalne mity, w których trwamy do dziś. Sienkiewicz w swojej Trylogii stworzył literacki ekwiwalent hollywoodzkiego kina akcji, pokazując wiek XVII – czas, w którym przez egoizm magnatów i sarmacką anarchię rozpoczynał się strukturalny upadek Rzeczypospolitej – jako złotą erę polskiego rycerstwa. Matejko z kolei malował historię taką, jaką zbolały naród pod zaborami chciał widzieć. Na monumentalnym obrazie Hołd pruski bezczelnie nagiął fakty historyczne pod swoją prywatną tezę ideologiczną, umieszczając na płótnie królową Bonę Sforzę jako zblazowany, czarny charakter. W ten sposób utrwalił krzywdzącą, sarmacką legendę a była to mądra kobieta, która dzięki twardej, pragmatycznej polityce gospodarczej i reformom na Litwie zostawiła ostatnim Jagiellonom pełny skarbiec. Sienkiewiczowsko-matejkowska fabryka mitów nauczyła nas kultu pięknej katastrofy, w którym moralne zwycięstwo i bohaterska śmierć są ważniejsze niż nudny, realny sukces. Przez to jako społeczeństwo świetnie radzimy sobie w momentach zrywów, ale całkowicie wykładamy się na systemowym, długofalowym myśleniu w czasie pokoju. Pozytywiści próbowali nas z tego leczyć, głosząc pracę organiczną i budowanie kapitału, bo to dzięki ich determinacji polskość przetrwała najgorsze lata zaborów ekonomicznie i biologicznie. Jednak polska dusza wolała uciec w kolorową, dumną bajkę husarską niż sprzątać ulice i budować kanalizację.
Ta sama machina mitotwórcza została uruchomiona po 1989 roku, tworząc współczesne dogmaty założycielskie III RP, w których karty rozdawali wyłącznie "wielcy, kryształowi" mężczyźni wspierani przez hierarchów kościelnych. Oficjalna, zdominowana przez patriarchat narracja o Solidarności skupia się na jednym człowieku skaczącym przez płot, całkowicie wymazując z kart historii kobiety, bez których ten strajk umarłby w zarodku. To przecież Henryka Krzywonos, Alina Pienkowska, Anna Walentynowicz i Ewa Ossowska zatrzymały uciekających robotników, gdy męskie dowództwo podpisało już ugodę z dyrekcją i ogłosiło koniec protestu. To one zamknęły bramy stoczni i ogłosiły strajk solidarnościowy, by po latach zostać zepchniętymi w głęboki cień zapomnienia. Przy Okrągłym Stole zasiedli niemal sami mężczyźni i zaproszeni biskupi, uznając prawa kobiet za idealną walutę przetargową, co zaowocowało haniebnym oddaniem Kościołowi gigantycznych wpływów ustrojowych, konkordatem i odebraniem kobietom praw reprodukcyjnych w 1993 roku w zamian za poparcie hierarchów dla integracji z Europą. Jednocześnie wprowadzono Plan Balcerowicza, realizując bezkrytycznie przywiezione z Waszyngtonu dogmaty neoliberalne. Terapia bez znieczulenia napełniła półki sklepowe, ale ceną za to było natychmiastowe zniszczenie setek tysięcy ludzkich żyć i strukturalne bezrobocie, które zrujnowało całe regiony kraju. Społeczeństwo potraktowano jak suchy wykres w Excelu, a każdy głos sprzeciwu kwitowano pogardliwym zarzutem o nierozumieniu wolnego rynku. Wszystko to działo się pod parasolem rzekomo bezapelacyjnego autorytetu Jana Pawła II, choć już podczas jego pielgrzymki w 1991 roku społeczeństwo, zmęczone mentorskimi i ostrymi kazaniami godzącymi w odzyskaną wolność, pokazało wyraźny bunt, co poskutkowało drastycznym spadkiem zaufania do Kościoła.
Współczesne elity polityczne nie kłóciły się o programy czy dalekowzroczne wizje rozwoju państwa – walczyły o podział kasy, jaka została po PRL-u, i zabezpieczenie własnych, prywatnych interesów. Jak mawiała moja babcia, z butów tych ludzi po prostu wyszła słoma. Dorwali się do stołków i postanowili wykorzystać to do cna. Balcerowicz za wierne wdrożenie instrukcji zyskał status międzynarodowej gwiazdy i prestiżowe stanowiska, Kościół zabezpieczył swoje bogactwo bezkarnym przejmowaniem ziemi przez Komisję Majątkową, a reszta ogłosiła się jedynymi, nieomylnymi autorytetami za nasze własne pieniądze. Ten mechanizm z przerażającą ciągłością trwa do dzisiaj. Na naszej scenie politycznej nie ma walki na programy, istnieje jedynie permanentna wojna gangów o podział spółek skarbu państwa i agencji rządowych i fundacji oraz instytutów. Naiwnością jest wierzyć, że młode pokolenie to zmieni – młodzi ludzie, zwłaszcza mężczyźni, masowo głosują dziś na wzorowych uczniów tamtych polityków. Krzysztof Bosak, kreowany na antysystemową, świeżą krew, uczył się przecież rzemiosła w koalicji rządowej z PiS-em i Samoobroną w ramach Ligi Polskich Rodzin dwadzieścia lat temu. Sławomir Mentzen to po prostu nowa, XXI-wieczna kopia Balcerowicza, sprzedająca młodym chłopakom ten sam, bezwzględny społecznie dogmat wolnorynkowy podlany tiktokowym sosem. Grzegorz Braun kontynuuje najbardziej radykalne, fundamentalistyczne tradycje LPR-u, a Jarosław Kaczyński od lat 90. nie zmienił swojej strategii budowania haków i zarządzania przez konflikt ani o milimetr. Czy druga strona, centrum i lewica, jest lepsza? Nie – oni po prostu ubrali białe rękawiczki, pięknie mówią o standardach, po czym wciskają kit, że systemową zmianę można zrobić jedną ustawą w sto dni, podczas gdy w kulisach tak samo brutalnie biją się o stołki i wpływy.
Najgorsze w tym wszystkim jest to, że nasze społeczeństwo, zamykając się w zwalczających się bańkach, całkowicie godzi się na tę polaryzację, co drastycznie osłabia naszą wspólną siłę. Spajająca te bańki nienawiść zabiła merytoryczny dialog. Każda ze stron uważa siebie za jedyną normalność, a przeciwników za wichrzycieli chcących zniszczyć kraj, co zwalnia ich z jakiegokolwiek krytycznego myślenia i rozliczania własnych idoli z niedociągnięć. W tym teatrze ułudy szczególnie groźna okazuje się szeroko pojęta prawa strona, w skład której wchodzi cały potężny blok mentalny – od PSL-u i Polski 2050, przez PiS, aż po Konfederację , Brauna i Morawieckiego. Moje doświadczenie pokazuje, że to właśnie ta flanka jest najbardziej agresywna i najmniej zdolna do przyjmowania krytyki, ponieważ uzurpowała sobie monopol na Boga, Historię i Ojczyznę oraz Honor fundując innym horror. Każde podważenie ich dogmatów traktują jak zdradę stanu, reagując wściekłością, która jest jedynie psychologicznym mechanizmem obronnym przed pękającym domkiem z kart dawnych mitów. Z kolei Koalicja Obywatelska, będąca projektem szerokiego, ostrożnego centrum, trzyma na swoich listach takich ludzi jak Roman Giertych, dając jasny sygnał, że nie zamierza rezygnować z konserwatywnego kursu.
Dane geopolityczne i gospodarcze wokół nas wręcz krzyczą, że nadciąga potężna zmiana, a zbliżający się rok wyborczy 2027 będzie dla nas bolesnym egzaminem z dorastania. Świat wokół nas gwałtownie się kurczy, kończą się unijne pieniądze, a wieloletnie zaniedbania w infrastrukturze i energetyce uderzą w nas gigantycznymi kosztami. W warunkach realnego kryzysu populiści z pewnością spróbują sięgnąć po najgroźniejszą broń: ograniczenie naszych praw w zamian za obietnicę pełnej miski. Zaatakują w pierwszej kolejności resztki naszej niezależności finansowej, a to niechybnie pociągnie za sobą całą resztę. Bez pieniędzy żadna niezależna redakcja nie będzie mogła pozwolić sobie na kosztowne dziennikarstwo śledcze patrzące władzy na ręce, co nieuchronnie doprowadzi do autocenzury w imię ekonomicznego przetrwania. A jak zawsze mawiała moja mama: jeśli pozwolisz na ograniczenie swoich praw dla pełnej miski, to nie będziesz mieć nawet pustej miski i nie będziesz mieć praw, aby się o nią upomnieć.
Większość kluczowych przełomów w historii Polski przychodziła z zewnątrz i tak samo będzie tym razem – globalny wstrząs wymusi na nas porzucenie tych infantylnych, plemiennych wojenek, bo zarządzanie krajem poprzez kolesiostwo i ignorancję w warunkach zagrożenia stanie się fizycznie niemożliwe. Moja nadzieja na zmianę jest wielka, bo głęboko wierzę, że z tego zderzenia z rzeczywistością może w końcu narodzić się coś nowego, otwartego i bliskiego prawdziwej lewicy społecznej. Nie lewicy od kotleta sojowego i salonowych wojenek kulturowych dla zamożnej klasy średniej, ale lewicy walczącej o prawa pracownicze i obywatelskie. Potrzebujemy formacji, która odrzuci balcerowiczowski mit niskich podatków jako jedynej drogi i cierpliwie wytłumaczy społeczeństwu, że silne, bezpieczne państwo to nie puste hasła, ale silne, sprawne i powszechne usługi publiczne. Podatki nie są kradzieżą, lecz wspólną zrzutką na to, by każdy obywatel, niezależnie od stanu portfela, miał dostęp do nowoczesnego szpitala, dobrej szkoły dla swoich dzieci i punktualnego pociągu. Dopóki stoimy twardo na ziemi, dopóki pamiętamy przestrogi naszych mam i babć i nie dajemy się zamknąć w żadnej z politycznych sekt, dopóty ta nadzieja na dorosłą, mądrą Polskę nie jest naiwnością, ale jedynym racjonalnym kompasem na nadchodzące, burzliwe czasy.
PS.  Najważniejsze ostrzeżenie, jakie musi wybrzmieć na koniec. Balcerowicz był idealnym przykładem tego, jak pod maską „bezpartyjnego eksperta” i „chłodnego technokraty” ukryto bezwzględny dogmatyzm, uległość wobec zagranicznych salonów i budowanie własnego pomnika kosztem milionów ludzi.
Prawdziwy technokrata z kręgosłupem moralnym musi służyć społeczeństwu, a nie ślepym ideologiom czy tabelkom w Excelu przywiezionym z Waszyngtonu. Lekcja z lat 90. uczy nas, że sam dyplom i chłodny ton to za mało – bez empatii, zrozumienia realiów życia zwykłego człowieka i dbałości o usługi publiczne, każdy „ekspert” staje się po prostu kolejnym administratorem ludzkiej krzywdy.

Popularne posty z tego bloga