Świat za szybą z ekranu. O kryzysie obecności, bezsilności szkoły i dzieciach, które nienawidzą ciszy




 Spotkanie przy kawie, które odsłoniło pęknięcie

Są takie rozmowy, które zostawiają w człowieku ślad na długo po tym, jak ucichną ostatnie słowa. Miałam okazję zasiąść przy jednym stole z szeroką kadrą pedagogiczną – od nauczycieli nauczania początkowego, przez wychowawców ze szkół podstawowych, aż po wykładowców akademickich. Przyszłam na to spotkanie z głową pełną codziennych spraw, a wyszłam z poczuciem, że dotknęłam samego jądra kryzysu, który po cichu, ale niezwykle skutecznie, rozsadza nasze społeczeństwo od środka.
Wśród moich rozmówców dominowało jedno, przejmujące uczucie: głęboka, rycząca wręcz bezsilność połączona z niemym krzykiem złości. Ci ludzie – pasjonaci, autentycznie zakochani w swoich uczniach i zdający sobie sprawę, że każdego ranka biorą w dłonie przyszłość tego kraju – czują, że zostali sami na placu boju. Walczą o umysły i serca dzieciaków, ale ich najgroźniejszym przeciwnikiem nie jest brak sprzętu, niskie pensje czy przeładowana podstawa programowa. Ich największym przeciwnikiem stał się współczesny dom rodzinny, a dokładniej: wszechobecna, cyfrowa nieobecność rodziców oraz agresywny język, który sączy się do dziecięcych głów z ekranów telewizorów i smartfonów.

Rozdział I: Anatomia wulgarności, czyli przykład idący z góry
Nauczyciele od przedszkola i podstawówek po uczelnie wyższe byli zgodni co do jednego: spiralę przemocy w Polsce nakręca klasa polityczna, ze szczególnym uwzględnieniem prawicy, która jako pierwsza przesunęła granice tego, co dopuszczalne w debacie publicznej. To tam rozpoczęła się bezpardonowa wulgaryzacja języka, brutalne etykietowanie przeciwników i traktowanie drugiego człowieka jak wroga, którego należy zniszczyć, a nie partnera do dyskusji. Reszta sceny politycznej – zamiast postawić tamę – poddała się tym regułom i przejęła ten sam, agresywny kod komunikacyjny.
Dziś ten wulgarny język, pełen pogardy i agresji, politycy bezwstydnie wnoszą w mury uczelni wyższych i szkół. Młodzież, będąc doskonałym obserwatorem, nie słucha tego, co dorośli im nakazują – młodzież bezbłędnie kopiuje to, co dorośli robią. Skoro na najwyższych szczeblach władzy można krzyczeć, obrażać i stosować przemoc słowną bez żadnych konsekwencji, staje się to dla młodych ludzi nową normą. W ten sposób brutalny język z sejmowych korytarzy i telewizyjnych studiów publicystycznych schodzi prosto do szkolnych ław i na akademickie korytarze. Szkoła przestała być bezpieczną enklawą kultury, bo świat dorosłych tę kulturę ostentacyjnie zdeptał.

Rozdział II: Prawa bez obowiązków i bezsilność w cieniu paragrafu
Drugim fundamentem szkolnego kryzysu jest całkowite zaburzenie wychowawczego wahadła. Od lat powtarza się uczniom, jakie mają prawa – co jest naturalnym elementem nowoczesnego, podmiotowego traktowania młodego człowieka. Problem polega na tym, że w tym edukacyjnym manifeście całkowicie zapomniano dopisać drugą stronę medalu: obowiązki.
Jak mówili pedagodzy, dzisiejsze dziecko doskonale wie, czym może zagrozić nauczycielowi, gdzie napisać skargę i jak wymusić pożądaną ocenę. Nie ma jednak pojęcia o odpowiedzialności za własne czyny. Ta dysproporcja rodzi poczucie absolutnej bezkarności. Co gorsza, w momencie próby wyciągnięcia konsekwencji przez szkołę, natychmiast pojawia się rodzic. Nie po to jednak, by współpracować, ale by kadrę pedagogiczną... zastraszyć.
Zamiast zdrowego sojuszu na linii szkoła–dom, dzisiejszy nauczyciel staje w szranki z roszczeniowym klientem. Rodzice potrafią przyjść do dyrektora z prawnikami, straszyć kuratorium, mediami czy prokuraturą tylko dlatego, że wychowawca zwrócił dziecku uwagę lub postawił sprawiedliwą, ale słabą ocenę. Ta bezsilność kadry pedagogicznej buduje w dzieciakach potworną pewność bezkarności. W takich warunkach proces wychowawczy umiera, a rodzi się anarchia podszyta strachem nauczycieli, którzy dla świętego spokoju wolą czasem nie zauważyć problemu.

Rozdział III: Parki pełne milczenia, czyli phubbing w polskim wydaniu
Podczas naszej rozmowy padł jeden, niezwykle przejmujący i znamienny przykład, który idealnie obrazuje polską rzeczywistość biologiczną i emocjonalną. Jeden z nauczycieli zadał pytanie: „Wiesz, po czym rozpoznać ukraińską matkę od polskiej matki w naszych parkach?”. Odpowiedź uderza jak obuchem w głowę. Ukrainki chodzą z dziećmi i z nimi rozmawiają, opowiadają o świecie, gestykulują, budują relację. Nasze, polskie matki, pchają wózki z głowami spuszczonymi w dół, wpatrzone w ekrany smartfonów.
To zjawisko w psychologii doczekało się już swojej nazwy – phubbing (ignorowanie drugiej osoby na rzecz cyfrowego świata, krzyżówka słów phone – telefon i snubbing – ignorowanie). Dziecko w wózku, które widzi przed sobą nie twarz matki pełną ekspresji, miłości i uwagi, ale matowy tył plastikowej obudowy telefonu, uczy się jednej, strasznej rzeczy: jestem mniej ważne niż to prostokątne pudełko.
Politycy i publicyści prześcigają się w pytaniach: „Co robi szkoła, aby zapobiegać niepożądanym zachowaniom?”. Ale nikt nie ma odwagi zapytać publicznie: „Co robią rodzice? Co dzieje się w domach?”. A w domach dzieje się cisza. Rodziny nie rozmawiają ze sobą nawet przy jednym posiłku. Każdy ma swój talerz i swój ekran. Dzieci rosną w potwornym głodzie autentycznej uwagi.

Rozdział IV: Taniec w spoconej koszulce i plama z mąki – paradoks rodzica-helikoptera
Z tego głodu uwagi rodzą się sytuacje, w których ręce opadają, a pedagogom odbiera się resztki zapału do robienia czegokolwiek ponad minimum. Nauczyciele-pasjonaci opowiadali z błyskiem w oku, jak bardzo dzieciaki pragną integracji, jak niesamowite rzeczy potrafią zrobić, gdy da im się narzędzia, czas, swobodę i – przede wszystkim – uwagę.
Opowiadali, jak na przerwach organizują dla dzieci zajęcia taneczne. Dzieciaki garną się do tego masowo, skaczą, śmieją się, rozładowują stres, zapominają o telefonach. Są szczęśliwe. A potem do szkoły wpada matka. Nie po to, by podziękować. Wpada z wrzaskiem, że przez te zajęcia jej dziecko się zgrzało, chodzi spocone i na pewno zaraz będzie chore.
Inny przykład: zajęcia z gotowania. Cudowna lekcja samodzielności, zmysłów, pracy w grupie. Dzieci zachwycone. Efekt? Kolejne pretensje od rodziców, że dziecko wróciło do domu z plamą na bluzce.
Te historie pokazują potworny paraliż współczesnego rodzicielstwa. Zamiast cieszyć się, że dziecko żyje, doświadcza, rusza się i rozwija, rodzic woli sterylny, bezpieczny dla swojej wygody kokon. Łatwiej jest stworzyć grupę rodzicielską w internecie,  na WhatsAppie czy Facebooku i tam nocami wypisywać głupoty, obgadując nauczycieli, niż wziąć realną odpowiedzialność za rozwój i emocje własnego dziecka. Rodzice stali się kontrolerami czystości ubrań, zapominając o byciu przewodnikami po świecie. W tym całym ponurym krajobrazie najpiękniejsze jest to, że ci nauczyciele wciąż tam są. Potrafią zacisnąć zęby bardzo mocno – dla swoich uczniów. Robią to, bo wiedzą, że na ich barkach spoczywa przyszłość naszego kraju. 
W tym kontekście jak najpiękniejszy drogowskaz brzmią słowa mojej Mamusi: „Nie musisz być super rodzicem dwadzieścia cztery godzin na dobę przez siedem dni w tygodniu, bo to niewykonalne. Ale bądź nim przez dwie, trzy godziny dziennie – i wtedy bądź TYLKO dla dziecka, a nie między dzieckiem i czymś tam jeszcze”.
Ta rozmowa uświadomiła mi jedno: jeśli nie odłożymy telefonów, jeśli nie zamkniemy laptopów podczas wspólnego obiadu i nie zaczniemy ze sobą rozmawiać, to nie za dziesięć czy dwadzieścia lat, ale już teraz zderzymy się ze ścianą. Agresja będzie narastać, bo agresja to nic innego jak niemy, wykrzyczany ból samotności. Jak mają powstawać nowe idee, wielkie plany i mądre działania, skoro jako społeczeństwo albo się na siebie wydzieramy, wzorując się na politykach, albo w ogóle się do siebie nie odzywamy, wpatrzeni w zimne ekrany?

 Kamień rzucony w wodę, czyli nadzieja, która wraca do domu
Kiedy słuchałam tych wszystkich bolesnych opowieści o upadku domowych relacji, uświadomiłam sobie z ogromną wdzięcznością, jak wielkim, choć czasem niedocenianym skarbem były zasady panujące w moim własnym domu. U nas posiłek nigdy nie dzielił uwagi z włączonym telewizorem czy leżącym obok telefonem. Wieczory były świętością – czasem spędzanym wspólnie przy planszówkach, bez rozpraszaczy, twarzą w twarz. Wydawało mi się to naturalne, ale prawdziwą siłę tego wychowania zobaczyłam dopiero po latach.
Mój syn, dorastając w kulturze dialogu i obecności, opuścił rodzinne gniazdo i zamieszkał ze swoją drugą połówką. Przy pierwszym wspólnym stole przeżył głębokie zdziwienie – okazało się, że w nowym otoczeniu przy posiłku po prostu się milczy. Dom rodzinny jego wybranki, podobnie jak miliony innych, uległ nowoczesnej chorobie cyfrowego wyciszenia.
Mój syn nie wyciągnął jednak telefonu z kieszeni, by dopasować się do milczącej większości. Zrobił coś dokładnie odwrotnego – wniósł nasz domowy rytuał tam, gdzie go brakowało. Za pomocą prostych pytań, opowieści i autentycznej ciekawości drugiego człowieka, zaczął powoli, konsekwentnie rozbijać tę ciszę. Zarażał normalnością.
Niedawno ta historia zatoczyła najwspanialsze koło, jakie matka może sobie wymarzyć. Moja synowa, która wcześniej nie znała tego obyczaju, tak głęboko zakorzeniła w sobie nawyk rozmowy, że dziś sama edukuje swoich własnych rodziców. Gdy siadają do niedzielnego obiadu, to ona pierwsza stawia twardą granicę i mówi: „Wyłączcie telewizor, teraz jest niedzielny obiad”.
To jest właśnie ta oddolna zmiana świata, o której tak głośno milczą politycy. Dzieci są jak kamień rzucony w wodę – mądre, pełne uwagi wychowanie wywołuje fale, które rozchodzą się o wiele dalej, niż jesteśmy w stanie dostrzec. Uratujmy przed cyfrową samotnością nie tylko jedno dziecko, ale zmieńmy nawyki całych rodziny. Zmiana nie nadejdzie z ministerstwa. Zaczyna się przy jednym, konkretnym stole, przy którym ktoś odważył się wyłączyć ekran i spojrzeć drugiemu człowiekowi w oczy.

Popularne posty z tego bloga