Zakładnicy własnej traumy. Izrael i nieodrobiona lekcja uniwersalizmu



Współczesny dyskurs geopolityczny wokółZakładnicy własnej traumy. Izrael i nieodrobiona lekcja uniwersalizmu
Współczesny dyskurs geopolityczny wokół Bliskiego Wschodu rzadko dotyka istoty problemu, jakim jest psychologiczny fundament tożsamości państwowej. Przypadek Izraela stanowi pod tym względem najbardziej jaskrawe w literaturze naukowej studium przypadku, jak nieprzepracowana, zinstytucjonalizowana trauma narodowa może przekształcić się w doktrynę obronną, a w konsekwencji – w narzędzie ucisku innej grupy etnicznej. Aby zrozumieć współczesny tragiczny los Palestyńczyków oraz bezwzględność aparatu państwowego Izraela, należy cofnąć się do momentu, w którym pamięć o Szoa (Holokauście) przestała być wyłącznie przestrzenią żałoby, a stała się elementem państwowego mitu założycielskiego i tarczą dyplomatyczną.
Głównym wnioskiem, jaki ojcowie założyciele Izraela wyciągnęli z piekła II wojny światowej, nie był wniosek uniwersalistyczny, lecz skrajnie partykularny. Uniwersalna lekcja z każdej wielkiej tragedii ludzkości zawiera się w haśle „Nigdy więcej dla nikogo”. Nakłada ona na społeczeństwa moralny obowiązek przeciwdziałania dehumanizacji, gettoizacji i przemocy wobec jakiejkolwiek mniejszości, niezależnie od jej kodu kulturowego czy religijnego. Tymczasem oficjalna doktryna Izraela przekształciła to hasło w partykularny paradygmat: „Nigdy więcej wobec nas”. Zrodziło to głębokie, zakorzenione w zbiorowej podświadomości przekonanie, że świat jest ze swej natury antysemicki, naród żydowski zawsze będzie zdany wyłącznie na siebie, a jedyną gwarancją jego biologicznego przetrwania jest posiadanie bezwzględnej, militarnej siły, która nie musi oglądać się na międzynarodowe standardy prawne czy humanitarne.
Tak ukształtowana psychologia państwowa doprowadziła do zjawiska, które wielu krytyków i obrońców praw człowieka nazywa instrumentalizacją pamięci. Pojęcia takie jak „antysemityzm” czy „Holokaust” zaczęły być nadużywane przez kolejne rządy w Tel Awiwie i Jerozolimie jako broń w debacie publicznej. Wszelka rzetelna krytyka operacji wojskowych w Strefie Gazy, polityki apartheidu na Zachodnim Brzegu czy bezwzględnej rozbudowy nielegalnych osiedli jest systemowo tłumiona poprzez wysuwanie zarzutów o uprzedzenia antyżydowskie. Dochodzi do niebezpiecznego semantycznego nadużycia: utożsamienia krytyki decyzji politycznych konkretnego premiera czy rządu z atakiem na cały naród i jego tragiczną historię.
W tym kontekście porażający jest kontrast między kulturą pamięci Izraela a na przykład społecznością Romów, która również padła ofiarą nazistowskiego planu całkowitej eksterminacji (Porajmos). Romowie, jako naród rozproszony, pozbawiony struktur państwowych, armii i globalnych instytucji lobbingowych, zachowali pamięć o Zagładzie w sferze godnego, wewnętrznego i uniwersalnego upamiętnienia ofiar. Ich pamięć nie służy legitymizacji przemocy, ponieważ nie została wprzęgnięta w aparat władzy. Izrael poszedł drogą przeciwną – uczynił z traumy absolutne alibi.
Największą tragedią moralną współczesnego Izraela jest fakt, że odmawiając Palestyńczykom prawa do suwerenności, samostanowienia i elementarnej godności, powiela mechanizmy, które w przeszłości uderzały w jego własnych przodków. Zamknięcie społeczności w enklawach, blokady humanitarne, niszczenie infrastruktury życiowej i dehumanizująca retoryka polityków ekstremistycznych to prosta konsekwencja braku „przerobienia” własnej historii. Państwo, które żyje w stanie permanentnego oblężenia psychicznego i buduje swoją siłę na wiecznym statusie ofiary, nigdy nie będzie stabilną demokracją. Demony przeszłości, zamiast zostać oswojone i przekształcone w mądrość, budzą demony współczesnego radykalizmu. Bez powrotu do uniwersalnego wymiaru lekcji płynącej z II wojny światowej, Izrael pozostanie więźniem własnej przeszłości, generującym spiralę przemocy, która niszczy nie tylko Palestyńczyków, ale także moralny fundament samego państwa żydowskiego. Rzadko dotyka istoty problemu, jakim jest psychologiczny fundament tożsamości państwowej. Przypadek Izraela stanowi pod tym względem najbardziej jaskrawe w literaturze naukowej studium przypadku, jak nieprzepracowana, zinstytucjonalizowana trauma narodowa może przekształcić się w doktrynę obronną, a w konsekwencji – w narzędzie ucisku innej grupy etnicznej. Aby zrozumieć współczesny tragiczny los Palestyńczyków oraz bezwzględność aparatu państwowego Izraela, należy cofnąć się do momentu, w którym pamięć o Szoa (Holokauście) przestała być wyłącznie przestrzenią żałoby, a stała się elementem państwowego mitu założycielskiego i tarczą dyplomatyczną.
Głównym wnioskiem, jaki ojcowie założyciele Izraela wyciągnęli z piekła II wojny światowej, nie był wniosek uniwersalistyczny, lecz skrajnie partykularny. Uniwersalna lekcja z każdej wielkiej tragedii ludzkości zawiera się w haśle „Nigdy więcej dla nikogo”. Nakłada ona na społeczeństwa moralny obowiązek przeciwdziałania dehumanizacji, tworzenie gett i przemocy wobec jakiejkolwiek mniejszości, niezależnie od jej kodu kulturowego czy religijnego. Tymczasem oficjalna doktryna Izraela przekształciła to hasło w partykularny paradygmat: „Nigdy więcej wobec nas”. Zrodziło to głębokie, zakorzenione w zbiorowej podświadomości przekonanie, że świat jest ze swej natury antysemicki, naród żydowski zawsze będzie zdany wyłącznie na siebie, a jedyną gwarancją jego biologicznego przetrwania jest posiadanie bezwzględnej, militarnej siły, która nie musi oglądać się na międzynarodowe standardy prawne czy humanitarne.
Tak ukształtowana psychologia państwowa doprowadziła do zjawiska, które wielu krytyków i obrońców praw człowieka nazywa instrumentalizacją pamięci. Pojęcia takie jak „antysemityzm” czy „Holokaust” zaczęły być nadużywane przez kolejne rządy w Tel Awiwie i Jerozolimie jako broń w debacie publicznej. Wszelka rzetelna krytyka operacji wojskowych w Strefie Gazy, polityki apartheidu na Zachodnim Brzegu czy bezwzględnej rozbudowy nielegalnych osiedli jest systemowo tłumiona poprzez wysuwanie zarzutów o uprzedzenia antyżydowskie. Dochodzi do niebezpiecznego semantycznego nadużycia: utożsamienia krytyki decyzji politycznych konkretnego premiera czy rządu z atakiem na cały naród i jego tragiczną historię.
W tym kontekście porażający jest kontrast między kulturą pamięci Izraela a na przykład społecznością Romów, która również padła ofiarą nazistowskiego planu całkowitej eksterminacji (Porajmos). Romowie, jako naród rozproszony, pozbawiony struktur państwowych, armii i globalnych instytucji lobbingowych, zachowali pamięć o Zagładzie w sferze godnego, wewnętrznego i uniwersalnego upamiętnienia ofiar. Ich pamięć nie służy legitymizacji przemocy, ponieważ nie została wprzęgnięta w aparat władzy. Izrael poszedł drogą przeciwną – uczynił z traumy absolutne alibi.
Największą tragedią moralną współczesnego Izraela jest fakt, że odmawiając Palestyńczykom prawa do suwerenności, samostanowienia i elementarnej godności, powiela mechanizmy, które w przeszłości uderzały w jego własnych przodków. Zamknięcie społeczności w enklawach, blokady humanitarne, niszczenie infrastruktury życiowej i dehumanizująca retoryka polityków ekstremistycznych to prosta konsekwencja braku „przerobienia” własnej historii. Państwo, które żyje w stanie permanentnego oblężenia psychicznego i buduje swoją siłę na wiecznym statusie ofiary, nigdy nie będzie stabilną demokracją. Demony przeszłości, zamiast zostać oswojone i przekształcone w mądrość, budzą demony współczesnego radykalizmu. Bez powrotu do uniwersalnego wymiaru lekcji płynącej z II wojny światowej, Izrael pozostanie więźniem własnej przeszłości, generującym spiralę przemocy, która niszczy nie tylko Palestyńczyków, ale także moralny fundament samego państwa żydowskiego.

Popularne posty z tego bloga